Zawartość

Kopalnia Gebauera i Mara

GPS: 49°49'25.860"N 17°42'46.019"E - mapa


TRAGICZNE WYDARZENIE 1885 r.

Na tym miejscu działała jedna z najmniejszych záluženských kopalni łupków.

W 1884 r. miejscowy rolnik Franz Gebauer z byłym właścicielem młyna Augustinem Marem zainicjowali w tym miejscu drążenie nowej sztolni. Do pierwszej połowy 1885 r. wydrążyli pionowy  szyb i rozpoczęli budowę poziomej sztolni.

Rok 1885, będący rokiem stuletniej rocznicy istnienia osady Zálužné, był dla tutejszej kopalni łupków rokiem fatalnym i tragicznym. Do wszystkich kopalni pod wzgórzem Moragerg przelały się wody podziemne. Najbardziej katastrofalne konsekwencje tego wydarzenia miało miejsce właśnie w nowo wybudowanej kopalni Gebauera i Mara. Do natychmiastowego zalania doszło w czasie, kiedy w kopalni razem z pracownikami znajdowali się również obaj właściciele. Franz Gebauer został zraniony, ale nieszczęście z trwałymi kontuzjami przeżył. Od tego czasu zaprzestał wydobywania.

Młynarz Mar jednak później takiego szczęścia nie miał. Sam starał się z przerwami o pracę w kopalni. Próbował odczerpać wodę z zalanych pomieszczeń i kontynuować wydobycie. Kiedy w 1891 r. woda ponownie zalała dolną część szybu, starał się ustalić wysokość powierzchni. O pół jedenastej w nocy dnia 3 marca 1891 r. spadł do wodą zalanego szybu, ucierpiał zranienia i pozostał uwięziony w kopalni. Po daremnych próbach wołania o pomoc i wydostania się na powierzchnię, utopił się we wieku 75 lat. Stał się w ten sposób jedyną znaną ofiarą katastrofy górniczej spowodowanej zalaniem wodą.

Syn Gebauera, Julius z żoną Anną zdecydowali się po śmierci ojca uczcić pamiątkę tego wydarzenia przez wybudowanie kaplicy. Dnia 6 sierpnia 1897 r., niedaleko szybu, któremu się przez wiele lat mówiło „Wasserloch“ (Dziura Wodna), została wydzielona działka nr 87, na której rozpoczęto budowę kaplicy. Miała ona na zawsze przypominać tragiczne wydarzenie. Do dzisiejszego dnia stanowi pamiątkę wszystkich ofiar pochłoniętych przez kopalnię.

 

OSTATNI, KTÓRY WYDOBYWAŁ ŁUPKI

Josef Štýbnar urodził się 19.3.1913 w Nákle. W 1933 r. u firmy Šindler v Ołomuńcu wyuczył się na dekarza i asfalciarza. We firmie pracował do 1937 r., następnie jako dekarz przeszedł do firmy Prucek a Řihák, w której był zatrudniony do końca wojny. Poznał tutaj nie tylko Josefa Řiháka, ale dzięki niemu również wydobywanie i obróbkę łupków. Współpraca obu panów stopniowo się pomyślnie rozwijała.

W lecie 1945 r. Štýbnar przeniósł się do kopalni Řiháka w Hrubej Vodzie. Tutaj pracował jako dozorca, a po zdobyciu kwalifikacji na wykonywanie robót strzelniczych, został również strzałowym.

Kiedy Jan Řihák przejął administrację krajową byłej kopalni Pollaka w Zálužnym, od 1 października 1947 r. upoważnił Štýbnara do zarządzania i prowadzenia kopalni. Poprzez długoletnią wzajemną współpracę Štýbnar zyskał bezcenne doświadczenie o łupkach, które później przekazał swoim następcom. Między Štýbnarem i Řihákem powstała silna przyjaźń.

Jan Řihák, którego cały majątek i kopalnie łupków po 1948 r. zostały upaństwowione, pracował dalej  w przymyśle łupkowym jako zwyczajny robotnik. Do 1956 r., kiedy dostał wypowiedzenie, pracował jako kierownik młyna w Hrubej Vodzie. Po zwolnieniu nie pozwolono mu zajmować czołowych stanowisk z powodu przeszłości przedsiębiorczej. Znalazł więc pracę jako technik górniczy w miejscowej kopalni, którą zarządzał Josef Štýbnar. U Štýbnarów, w domu w Zálužné nr 32 również mieszkał.

W kopalni zarządzanej przez Štýbnara, do czasu jego odejścia na emeryturę w 1969 r., pracowało na początku lat pięćdziesiątych 23 pracowników. Oprócz mieszkańców byli to również członkowie dwóch niemieckich rodzin Steckerów i Kuttlerów z Velkiej Střelnej. Jako eksperci w górnictwie i przetwarzaniu łupków nie zostali przydzieleni do transportów wysiedlających, ale zostali, aby przekazać swoją wiedzę nowym pracownikom. Josef Štýbnar, który swoją wiedzę i doświadczenie zyskał przez długoletnią pracę w kopalniach Řiháka, był dla nich wielkim autorytetem. Wkrótce po odejściu Štýbnara kopalnię zamknięto. Wydobywanie ze złoża rozpoczęto ponownie w 1971 r. z nowo otwartego szybu eksploatacyjnego Lhotka.

 

WODY W KOPALNIACH

Rozwiązywanie problemów wód w kopalniach należało zawsze do kosztownych przedsięwzięć. Wody te dzielimy na trzy podstawe grupy:

  • wody podziemne
  • wody opadowe
  • wody powierzchniowe - płynące

 

Wody podziemne znajdujące się pod powierzchnią pochodzą głównie z wód opadowych, które przenikają do pęknięć, szczelin, a pod wpływem przepustowości niektórych skał również do skorupy ziemskiej. Średni poziom tych wód jest stabilny, ponieważ stabilne są również ich dopływy.

Wody opadowe przenikają do kopalń przede wszystkim w okresie opadów deszczu i topnienia śniegu. Ich ilość jest zmienna. Największe ilości wody tworzą się w kopalni przede wszystkim wiosną.

Wody powierzchniowe - płynące, to wody z potoków i rzek. Wody te mogą przedostać się do kopalń w przypadkach, kiedy ich poziom powierzchni znajduje się ponad poziomem wydobywania.

Jeżeli wyrobisko górnicze nie posiada odpływów, wodę odprowadza się przez wybudowane sztolnie odwadniające lub pompowanie wody na powierzchnię, ewentualnie do sztolni odwadniającej.


Przykłady z okolicy:

Sztolnia Pollaka jest samoodpływową kopalnią zbudowaną z niewielkim wznoszeniem się od wejścia do otwierającego przekopu. Podobnie były zbudowane sztolnie Raaba.

Kopalnia Carl v Mokřinkach to pierwotnie kopalnia bezodpływowa, w której wody najpierw pompowano na powierzchnię, poźniej została zbudowana sztolnia odwadniająca o długości 400 m. czyniąc kopalnię samoodpływową. Na podobnych zasadach działała kopalnia Nittmanna.

Kopalnia łupków Lhotka - najnowocześniejsza kopalnia łupkowa w Czechach, została wybudowana w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. System odpływowy został rozwiązany za pomocą komór byłego wyrobiska górniczego Lhotka. Nowy szyb eksploatacyjny był połączony na głębokości 41 m z komorami samoodpływowej kopalni Lhotka poprzez sztolnię przekopową hydrotechniczną. Wody były odprowadzane pod lekkim spadem aż do ujścia starej kopalni Lhotka położonej około 10 m poniżej poziomu podłoża nowej kopalni.

Tam, gdzie nie było możliwości wybudowania sztolni odwadniającej, budowano jamy wodne zakończone mniejszymi zbiornikami, do której były skierowane wszystkie sztolnie przekopowe. Odczerpywanie wody następowało przez jamę wodną ze zbiorników. Kopalnie takie przede wszystkim znajdowały się w Velkej Střelnej, gdzie głębokość ich sięgała głęboko poniżej wszystkich cieków wodnych w okolicy. Ciekawostką jest, że kopalnie te były kilka razy całkowicie zalane, zwłaszcza w czasie kryzysu, kiedy skończyły się zapasy węgla i przestały pracować maszyny parowe napędzające pierwotne pompy.

 

CZERPANIE WÓD Z KOPALNI

Do czerpania wód z kopalni używano przeróżnych typów pomp, od drewnianych pomp tłokowych, przez pompy odśrodkowe, aż po pompy głębinowe - nautile. Pompy używały różny napęd, koło wodne, napęd powietrzny (Velká Střelná za Burghausera, około 1880 r.), napęd parowy (Zálužné – Nittmann, Weisshuhn), a obecnie pompy  elektryczne (Velká Střelná – po raz pierwszy w kopalniach łupków, Řihák 1932).

Podobne rozwiązania stosuje się w kopalniach odkrywkowych. Przykładem są dwa unikatowe pod względem technicznym kamieniołomy:

 

KAMIENIOŁOM W SVOBODNYCH HEŘMANICACH

Pierwotna głębokość wynosiła 60 m, dzisiaj jest już zatopiony. W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku zakończono tutaj wydobywanie, a pompowanie wody z kopalni zostało zatrzymane. Ze względu na fakt, że był to kamieniołom bezodpływowy, poziom wody podniósł się do wysokości 45 m.

 

KAMIENIOŁOM PUSTÉ DRŽKOVICE

Z czasów działalności kamieniołomu można dzisiaj zaobserwować regulację przepływu potoka, który znajdował się powyżej poziomu podłoża kamieniołomu. Między innymi zauważalne jest pierwotne wykorzystanie cieku wodnego do napędu maszyn i możliwe też pomp wodnych. Siła obrotowa kół wodnych była przenoszona za pomocą przekładni.

 

WODA I JEJ WYKORZYSTANIE W KOPALNIACH ŁUPKÓW

Podczas wydobywania łupków woda wykorzystywana jest do prac wiertniczych. Wiertła napędzane sprężonym powietrzem są równocześnie podłączone do przewodów wody, a podczas wiercenia dochodzi do wypłukiwania wiertu. Podczas obróbki surowca wodę używa się do cięcia i szlifowania płyt łupkowych oraz do chłodzenia maszyn. Cięcie i szlifowanie odbywa sie przede wszystkim w procesie mokrym, który zabrania tworzeniu się przy szlifowaniu pyłu szkodliwego dla zdrowia. Podczas cięcia woda zmywa z płaszczyzny cięcia rozmiażdżone cząstki kamienia i chłodzi tarcze tnące. Dlatego nawet w samoodpływowych kopalniach zatrzymuje się wody w jamach, skąd  potrzebną ilość wypompowuje się do zbiorników w celu wykorzystania jej do pracy. 

Wybierz język